Postępowania sądowe dotyczące błędów medycznych należą do jednych z najbardziej skomplikowanych i długotrwałych spraw cywilnych. W praktyce proces trwa kilka lat, zanim zapadnie prawomocny wyrok. Dla pacjenta oznacza to często poważny problem, gdyż brak środków finansowych na dalsze leczenie, rehabilitację uniemożliwia codzienną egzystencję.
W takiej sytuacji kluczowym instrumentem prawnym jest zabezpieczenie roszczenia pieniężnego, które pozwala uzyskać środki finansowe jeszcze w trakcie trwania procesu w sprawie o błąd medyczny.
Czym jest zabezpieczenie roszczenia w sprawie o błąd medyczny?
Zabezpieczenie roszczenia to instytucja prawa cywilnego uregulowana w art. 730 i nast. Kodeksu postępowania cywilnego, która umożliwia tymczasowe uregulowanie sytuacji strony na czas trwania postępowania.
Zgodnie z art. 730 § 1 k.p.c. w każdej sprawie cywilnej podlegającej rozpoznaniu przez sąd można żądać udzielenia zabezpieczenia. Natomiast stosownie do art. 730 § 2 k.p.c. zabezpieczenie może zostać udzielone zarówno przed wszczęciem postępowania, jak i w jego toku.
Oznacza to, że pacjent dochodzący odszkodowania, zadośćuczynienia, renty (np. na zwiększone potrzeby), może złożyć wniosek o zabezpieczenie zarówno przed wszczęciem postępowania, jak i w jego trakcie. W praktyce najczęściej wniosek składany jest razem z pozwem albo już w trakcie trwania procesu.
Na czym polega zabezpieczenie roszczenia pieniężnego?
W sprawach o błąd medyczny zabezpieczenie polega najczęściej na zobowiązaniu pozwanego (np. szpitala lub ubezpieczyciela placówki medycznej) do:
- zapłaty jednorazowej kwoty,
- albo regularnego („renty” np. miesięcznego) świadczenia pieniężnego.
Środki te mają charakter tymczasowy, jednak w praktyce umożliwiają pokrycie kosztów:
- leczenia prywatnego,
- rehabilitacji,
- leków,
- opieki osób trzecich.
Przesłanki udzielenia zabezpieczenia
Zgodnie z art. 730¹ § 1 k.p.c. udzielenia zabezpieczenia może żądać strona, która uprawdopodobni roszczenie oraz wykaże interes prawny w jego udzieleniu.
Interes prawny istnieje wówczas, gdy brak zabezpieczenia uniemożliwi lub poważnie utrudni wykonanie przyszłego orzeczenia albo w inny sposób uniemożliwi lub istotnie utrudni osiągnięcie celu postępowania (art. 730¹ § 2 k.p.c.).
Warto podkreślić, że zgodnie z art. 243 k.p.c. uprawdopodobnienie nie oznacza pełnego udowodnienia roszczenia. Wystarczające jest wykazanie, że twierdzenia strony są wiarygodne i prawdopodobne.
Jak wykazać uprawdopodobnienie roszczenia?
W sprawach o błąd medyczny kluczowe znaczenie ma właściwe uprawdopodobnienie roszczenia. W tym celu pacjent powinien przedstawić w szczególności dokumentację medyczną, opis przebiegu leczenia oraz jego skutków, a także, w miarę możliwości, prywatne opinie specjalistyczne.
Istotnym wsparciem dla argumentacji mogą być również korzystne opinie biegłych lekarzy lub konsultantów, które zwiększają wiarygodność twierdzeń strony.
Jeżeli pacjent uprawdopodobni zasadność swojego żądania, sąd może przyjąć, że istnieje realna szansa na jego ostateczne uwzględnienie, a tym samym udzielić zabezpieczenia roszczenia. W praktyce oznacza to, że na tym etapie postępowania nie jest wymagane pełne udowodnienie roszczenia, wystarczające jest wykazanie jego prawdopodobieństwa.
Uprawdopodobnienie roszczenia polega na przytoczeniu takich okoliczności faktycznych oraz przedstawieniu takiego materiału, który, choć nie musi spełniać rygorów dowodowych właściwych dla postępowania rozpoznawczego, pozwala z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że roszczenie istnieje. Innymi słowy, chodzi o wykazanie wysokiego stopnia prawdopodobieństwa zasadności dochodzonego żądania (por. także post. SA w Rzeszowie z dnia 18 września 2012 r., I ACz 559/12, LEX nr 1223409; SO w Gliwicach, post. z dnia 4 czerwca 2010 r., X GC 104/10, LEX nr 585090).
W sprawach medycznych wniosek o zabezpieczenie roszczenia bywa rozpoznawany na rozprawie, co umożliwia informacyjne przesłuchanie powoda (pacjenta) i dodatkowe wzmocnienie przedstawionej argumentacji.
Interes prawny w sprawach medycznych
Pomimo tego, że przepisy definiują pojęcie interesu prawnego, w praktyce bywa ono trudne do jednoznacznego zrozumienia. Najprościej można przyjąć, że chodzi o realną potrzebę uzyskania ochrony prawnej, czyli sytuację, w której dana osoba rzeczywiście potrzebuje wsparcia sądu, aby zabezpieczyć swoje interesy.
Ponieważ celem zabezpieczenia jest tymczasowa ochrona, interes prawny występuje wtedy, gdy konieczne jest zapewnienie tej ochrony jeszcze przed zakończeniem sprawy. Innymi słowy, chodzi o sytuacje, w których nie można czekać na wyrok, bo mogłoby to pogorszyć sytuację uprawnionego. Ochrona ta polega na zapobieganiu naruszeniu praw albo na ograniczeniu skutków już istniejącego zagrożenia.
W praktyce interes prawny najczęściej wynika z konieczności pilnego leczenia, pogarszającego się stanu zdrowia, braku środków na rehabilitację lub opiekę.
Szczególna sytuacja – zabezpieczenie roszczenia o rentę
W sprawach o naprawienie szkody na osobie, w tym w sprawach o błąd medyczny, zastosowanie znajdują przepisy art. 753¹ § 1 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 753¹ § 3 k.p.c.
W przypadku roszczeń o rentę z tytułu uszkodzenia ciała, rozstroju zdrowia (art. 444 § 2 k.c.) do udzielenia zabezpieczenia wystarczające jest wyłącznie uprawdopodobnienie roszczenia, bez konieczności wykazywania interesu prawnego.
Zabezpieczenie może wówczas polegać na zobowiązaniu pozwanego do zapłaty:
- określonej sumy pieniężnej jednorazowo,
- albo okresowo (np. w formie miesięcznej renty).
Podstawa materialnoprawna renty z art. 444 k.c.
Podstawę dochodzenia renty stanowi art. 444 § 2 k.c., zgodnie z którym poszkodowany może żądać renty, jeżeli:
- utracił całkowicie lub częściowo zdolność do pracy zarobkowej,
- zwiększyły się jego potrzeby,
- zmniejszyły się jego widoki powodzenia na przyszłość.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że dla przyznania renty z tytułu zwiększonych potrzeb nie jest konieczne wykazanie faktycznego poniesienia wydatków. Wystarczające jest samo istnienie zwiększonych potrzeb jako następstwa szkody, niezależnie od tego, czy są one zaspokajane odpłatnie, czy przez osoby bliskie (por. wyrok SN z dnia 4 marca 1969 r., I PR 28/69; wyrok SN z dnia 11 marca 1976 r., IV CR 50/76). Również opieka sprawowana przez rodzinę nie wyłącza prawa do dochodzenia renty odpowiadającej jej wartości (por. wyrok SN z dnia 4 października 1973 r/, II CR 365/73).
Ustalanie wysokości zabezpieczenia
Na etapie postępowania zabezpieczającego nie jest wymagane ścisłe udowodnienie wysokości roszczenia. Sąd może w tym zakresie:
- oprzeć się na art. 361 § 2 k.c., określającym zakres obowiązku odszkodowawczego
- zastosować art. 322 k.p.c., który pozwala zasądzić odpowiednią sumę według własnej oceny, opartej na całokształcie okoliczności sprawy, jeżeli ścisłe udowodnienie wysokości żądania będzie niemożliwe lub nader utrudnione.
Ma to szczególne znaczenie w sprawach medycznych, gdzie precyzyjne określenie kosztów leczenia na wczesnym etapie postępowania bywa poważnie utrudnione.
Dlaczego zabezpieczenie roszczenia jest tak istotne?
Sprawy o błąd medyczny są z natury czasochłonne. Wymagają opinii jednego lub kilku biegłych, analizy obszernej dokumentacji medycznej, przesłuchania personelu medycznego, oceny zgodności leczenia z aktualną wiedzą medyczną.
W efekcie proces może trwać latami, a w tym czasie stan zdrowia pacjenta może się pogorszyć, rehabilitacja może stracić skuteczność, pacjent często pozostaje bez środków do życia. Zabezpieczenie roszczenia pozwala ograniczyć te negatywne skutki.
Jak wygląda wniosek o zabezpieczenie roszczenia?
Wniosek powinien zawierać:
- wskazanie sposobu zabezpieczenia (np. renta miesięczna),
- uzasadnienie roszczenia,
- wykazanie interesu prawnego (jeśli jest wymagany),
- dowody uprawdopodabniające roszczenie.
Kluczowe znaczenie ma wykazanie związku między błędem medycznym a szkodą, przedstawienie aktualnych potrzeb finansowych pacjenta.
Czy sąd zawsze udzieli zabezpieczenia?
Niestety, nie. Zabezpieczenie ma charakter wyjątkowy i każdorazowo podlega ocenie sądu.
Najczęstsze przyczyny oddalenia wniosku to brak uprawdopodobnienia roszczenia, brak wykazania interesu prawnego, zbyt ogólne lub niepoparte dowodami uzasadnienie.
Przykład z praktyki prawnika
W jednej ze spraw przeciwko szpitalowi pacjent dochodził zadośćuczynienia, odszkodowania oraz renty na zwiększone potrzeby. Po złożeniu wniosku o zabezpieczenie, przedstawieniu dokumentacji medycznej i opiniowaniu przez powołanych biegłych sądowych, rozpatrujący wniosek Sąd uznał, że roszczenie zostało uprawdopodobnione i zobowiązał pozwany szpital oraz jego ubezpieczyciela do comiesięcznej zapłaty określonej kwoty na pokrycie kosztów leczenia i rehabilitacji. Dzięki temu pacjent mógł kontynuować terapię jeszcze przed zakończeniem procesu, co umożliwiło przeciwdziałanie negatywnym skutkom dla zdrowia pacjenta.
Podsumowując, zabezpieczenie nie zastępuje ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy, jednak w wielu przypadkach pozwala na bieżące finansowanie kosztów leczenia lub rehabilitacji. Ma to szczególne znaczenie, gdyż odroczenie terapii o kilka lat może znacząco obniżyć jej skuteczność. Z tego względu złożenie wniosku o zabezpieczenie roszczenia stanowi istotny element ochrony interesów pacjenta już na wczesnym etapie postępowania.
Jak mówi nam mecenas Ilona Kwiecień: „Warto pamiętać, że choć wniosek o zabezpieczenie ma służyć szybkiemu uzyskaniu ochrony, w praktyce wymaga on starannego przygotowania, zarówno pod względem prawnym, jak i dowodowym. Konieczne jest nie tylko wskazanie samego roszczenia, ale także przekonujące uzasadnienie, dlaczego jeszcze przed zakończeniem procesu konieczne jest udzielenie zabezpieczenia roszczenia stronie powodowej. Z tego względu sporządzenie wniosku warto powierzyć profesjonalnemu pełnomocnikowi, zwłaszcza mającemu doświadczenie w sprawach o błąd medyczny. Odpowiednie sformułowanie argumentów oraz dobór dokumentów mogą bowiem mieć istotne znaczenie dla oceny sprawy przez sąd”.
